Osmanlı dönemi eserlerinden Alâ'im-i Cerrâhîn ve yazarı bilinmeyen Cerrâhnâme'de dolaşım sistemi

Abstract

Yazarı bilinmeyen Cerrâhnâme ve Alâ'im-i Cerrâhîn sırasıyla XV. yüzyılın sonu ile XVI. yüzyılın başında yazılmış olan Türkçe cerrahnamelerdir. Bu yazıda dolaşım sistemi ile ilgili bölümleri üzerinde özel olarak durularak, bu cerrahnameler ve Alâ'im-i Cerrâhîn'in yazarı Cerrah İbrahim tanıtılmaktadır. Bu çalışma, Alâ'im-i Cerrâhîn'in Süleymaniye Kütüphanesi, Hekimoğlu Ali Paşa Koleksiyonu, no: 568'deki ve yazarı bilinmeyen Cerrâhnâme'nin İstanbul Arkeoloji Müzesi Kütüphanesi, no: 729'daki el yazması nüshalarına dayandırılmıştır. Alâ'im-i Cerrâhîn'in “cemî'i teşrîhleri beyân ider” başlıklı 12. bâbının 3., 4., 9. fasıllarında dolaşım sistemi anatomisi ve fizyolojisi tarif edilmekte ve “tamarları ve ser-cümle tamarlardan kan almağı beyân ider” başlıklı 13. bâbında ise kan alarak (veneseksiyon) tedavi yapılan bazı klinik durumlar hakkında bilgiler verilmektedir. Cerrahnamede Hipokrat, Galen ve İbn Sînâ gibi yazarlardan bazı alıntılar yapılmıştır. Ancak bazı özgün fikirler de öne sürülmüştür. Yazarı bilinmeyen Cerrâhnâme'nin ise “Hareket ider tamarlarda olan cerâhati beyân ider” başlıklı 99. faslı arter yaralanmaları hakkındadır. Eserlerin önemli özelliklerinden biri de Arapça ve Farsça terimler yerine Türkçe terimlerin ağırlıklı olarak kullanılmış olmalarıdır. Türk tıbbı için tarihsel önem taşıyan bu eserlerin tanınması ve gelecek kuşakların yararlanımına sunulması Türk tıp tarihi ve anlayışı açısından önemlidir.