KORUYUCU AĞIZ SAĞLIĞI DAVRANIŞLARINI ETKİLEYEN FAKTÖRLER: PLANLANMIŞ DAVRANIŞ TEORİSİ VE SAĞLIK İNANÇ MODELİ UYGULAMASI

Abstract

Giriş: Koruyucu ağız sağlığı bakımı, ağız hastalıkları riskinin azaltılmasında ve genel sağlığın desteklenmesinde önemli bir rol oynamaktadır. Ancak Türkiye’de koruyucu diş hekimliği hizmetleri henüz istenilen düzeyde değildir ve sağlık inançları, güven ve diş hekimi kaygısının koruyucu davranışlar üzerindeki birlikte etkilerine dair çalışmalar sınırlıdır. Amaç: Bu çalışma, Planlı Davranış Teorisi (PDT), Sağlık İnanç Modeli (SİM), kaygı ve güven değişkenlerini bütüncül bir çerçevede birleştirerek bireylerin koruyucu bakım davranışlarını etkileyen faktörleri incelemektedir. Yöntem: Araştırmada kesitsel bir yöntem kullanılmış ve Ankara’da 523 katılımcıdan anket yoluyla veri toplanmıştır. Veriler, güvenilirlik ve geçerlilik değerlendirmeleri, hipotez testi için önyükleme, aracılık analizi ve tahmin değerlendirmesini içeren kısmi en küçük kareler yapısal eşitlik modellemesi kullanılarak analiz edilmiştir. Bulgular: Bulgular, algılanan engeller dışında tüm SİM bileşenlerinin, algılanan davranışsal kontrol (ADK) hariç tüm PDT bileşenlerinin ve kaygının koruyucu bakım niyetini anlamlı şekilde etkilediğini göstermektedir. Koruyucu davranış ise ADK, güven ve kaygı değişkenlerinden anlamlı biçimde etkilendiği belirlenmiştir. Güven, kaygı ve algılanan engellerle negatif; koruyucu diş hekimi ziyareti dâhil olmak üzere PDT ve SİM’e ait diğer tüm bileşenlerle ise pozitif yönde ilişkili olduğu görülmüştür. Bununla birlikte güven, koruyucu bakım niyetiyle doğrudan anlamlı bir ilişki göstermemektedir. Aracılık analizleri, kaygı ile birlikte PDT ve SİM bileşenlerinin (ADK ve engeller hariç) güven ile niyet arasındaki ilişkiyi tam aracılık yoluyla açıkladığını göstermektedir. Ayrıca, kaygı ve ADK güven ile davranış arasındaki ilişkide kısmi aracılık rolü üstlendiği belirlenmiştir. Sonuç: Bu araştırma, koruyucu ağız sağlığı hizmeti sunucularına, bireylerin koruyucu bakım arayışını engelleyebilecek diş kaygısı ve güven gibi çeşitli zorlukları ele alarak hedefe yönelik koruyucu ve eğitici girişimler tasarlamaları için değerli bilgiler sunmaktadır.